1. Khái quát về phong cách thơ Tố Hữu
Phong cách thơ Tố Hữu là sự hòa quyện tuyệt đẹp giữa lý tưởng cộng sản kiên trung và tâm hồn đa cảm của một người con xứ Huế. Sự nghiệp sáng tác của ông dù trải qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau nhưng luôn giữ vững và phát triển bốn đặc điểm cốt lõi: chất trữ tình chính trị, khuynh hướng sử thi kết hợp cảm hứng lãng mạn, giọng điệu tâm tình tha thiết và tính dân tộc đậm đà. Bốn mảnh ghép này không đứng độc lập mà hòa quyện, bổ trợ cho nhau, vắt ngang từ những vần thơ bỡ ngỡ buổi đầu giác ngộ trong Từ ấy (1938) cho đến khúc tráng ca khải hoàn trong Việt Bắc (1954).
2. Phân tích chi tiết phong cách thơ Tố Hữu qua "Từ ấy" và "Việt Bắc"
2.1. Chất trữ tình chính trị: Khi lý tưởng hóa thành nhịp đập con tim
Nhắc đến thơ Tố Hữu là nhắc đến chất trữ tình chính trị – đặc điểm bao trùm nhất. Đối với ông, lý tưởng Đảng không phải là những nghị quyết khô khan, giáo điều mà đó là nguồn mạch của tình cảm, là nhịp đập rung lên từ một trái tim say mê, nồng cháy.
Ở bài thơ "Từ ấy", chất trữ tình chính trị là tiếng reo vui đầy kiêu hãnh của chàng thanh niên tuổi mười tám trong phút giây chói lọi nhất của cuộc đời – phút giây bắt gặp lý tưởng cộng sản:
"Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ
Mặt trời chân lý chói qua tim
Hồn tôi là một vườn hoa lá
Rất đậm hương và rộn tiếng chim..."
Lý tưởng cách mạng hiện lên vĩ đại, rực rỡ như "nắng hạ", như "mặt trời chân lý". Động từ mạnh "bừng" (chỉ ánh sáng phát ra đột ngột) và "chói" (sức xuyên thấu mạnh mẽ) đã hữu hình hóa sức mạnh của lý tưởng Đảng. Chính trị ở đây chính là ngọn nguồn của hạnh phúc, biến tâm hồn nhà thơ thành một "vườn hoa lá" ngập tràn hương sắc.
Đến "Việt Bắc" – mười sáu năm sau phút giây "Từ ấy" – chất trữ tình chính trị đã đạt đến độ chín muồi. Sự kiện lịch sử trọng đại (Trung ương Đảng và chính phủ rời chiến khu về Hà Nội tháng 10/1954) đã được Tố Hữu khéo léo chuyển hóa thành một cuộc chia tay đầy lưu luyến giữa những người tình nhân:
"Mình về mình có nhớ ta
Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng
Mình về mình có nhớ không
Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn."
Chuyện nghĩa tình cách mạng, chuyện thủy chung với Đảng đã được gửi gắm trọn vẹn qua cặp đại từ nhân xưng "mình - ta" quen thuộc của ca dao. Đây chính là đỉnh cao của nghệ thuật trữ tình chính trị: biến thơ chính trị trở nên thiết tha, thấm đẫm tình người, biến những vấn đề của thời đại thành tiếng lòng muôn thuở.
2.2. Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn bay bổng
Thơ Tố Hữu luôn đặt cái "tôi" cá nhân trong mối quan hệ máu thịt với cái "ta" chung của cộng đồng. Ở "Từ ấy", cảm hứng lãng mạn trào dâng khi nhà thơ tự nguyện phá bỏ bức tường giai cấp chật hẹp để hòa mình vào biển lớn nhân dân:
"Tôi buộc lòng tôi với mọi người
Để tình trang trải với trăm nơi
Để hồn tôi với bao hồn khổ
Gần gũi nhau thêm mạnh khối đời."
Chàng thanh niên tư sản ấy đã lãng mạn hóa, lý tưởng hóa sức mạnh đại đoàn kết thành một "khối đời" vững chắc. Và cảm hứng lãng mạn ấy đã thực sự kết tinh thành khúc tráng ca mang tầm vóc sử thi trong "Việt Bắc". Tố Hữu đã vẽ lại bức tranh toàn cảnh của cuộc kháng chiến chống Pháp bằng những nét cọ hoành tráng, kỳ vĩ nhất:
"Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm rầm rập như là đất rung
Quân đi điệp điệp trùng trùng
Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan."
Biện pháp so sánh phóng đại "như là đất rung" kết hợp với các từ láy "rầm rập", "điệp điệp", "trùng trùng" tái hiện sức mạnh dời non lấp biển của dân tộc. Đặc biệt, thi ảnh "Ánh sao đầu súng" là một nét lãng mạn tuyệt bút, biểu tượng cho lý tưởng cách mạng ngời sáng luôn soi đường chỉ lối cho người chiến sĩ giữa đêm đen gian khổ.
2.3. Giọng điệu tâm tình, ngọt ngào và tha thiết
Sinh ra trên mảnh đất cố đô mộng mơ, dường như âm hưởng dịu dàng của điệu Nam ai, Nam bình đã thấm sâu vào huyết quản nhà thơ. Thơ ông luôn vang lên như những lời trò chuyện, tỉ tê, nhắn nhủ.
Nếu ở Từ ấy, đó là tiếng bộc bạch chân thành của trái tim thanh xuân, thì trong Việt Bắc, giọng điệu ấy hiện lên qua những kỉ niệm đồng cam cộng khổ đầy xót xa mà ấm áp:
"Thương nhau, chia củ sắn lùi
Bát cơm sẻ nửa, chăn sui đắp cùng"
Nhịp điệu thơ chậm rãi, từ ngữ mộc mạc, rưng rưng niềm xúc động. Đọc những vần thơ ấy, ta không thấy khoảng cách giữa lãnh đạo và quần chúng, mà chỉ thấy một người con đang thủ thỉ tâm tình với người mẹ Việt Bắc. Giọng điệu ấy đã xóa nhòa mọi ranh giới chính trị cứng nhắc, đưa thơ Tố Hữu đi thẳng từ trái tim đến trái tim.
2.4. Tính dân tộc đậm đà trong hình thức nghệ thuật biểu hiện
Đây là yếu tố cốt lõi giúp thơ Tố Hữu bám rễ sâu bền trong lòng nhân dân. Ông cực kỳ tài hoa trong việc kế thừa và làm mới các thể thơ truyền thống. Ở Từ ấy, thể thơ thất ngôn vắt dòng tạo ra nhịp điệu trẻ trung, hối hả. Nhưng phải đến Việt Bắc, Tố Hữu mới thực sự lên ngôi "vua thơ Lục bát" của nền văn học hiện đại.
Đỉnh cao của tính dân tộc bộc lộ qua việc sử dụng thi liệu truyền thống "thi trung hữu họa" để tạo nên bức tranh tứ bình tuyệt mỹ:
"Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi
Đèo cao ánh nắng dao gài thắt lưng
Ngày xuân mơ nở trắng rừng
Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang..."
Sự điểm xuyết của màu "đỏ tươi" trên nền "rừng xanh", hay sắc "trắng rừng" của hoa mơ không chỉ mang đậm vẻ đẹp thiên nhiên Á Đông mà còn lột tả được vẻ đẹp khỏe khoắn của con người lao động. Tính dân tộc trong thơ ông không phải là sự sao chép cổ nhân, mà là sự phát huy tinh hoa truyền thống để phản ánh nhịp sống của thời đại mới.
3. Đánh giá chung và Kết luận (Kết bài)
Gấp lại những trang thơ từ "Từ ấy" đến "Việt Bắc", ta nhận ra một sự vận động và phát triển rực rỡ trong phong cách nghệ thuật của Tố Hữu. Nếu "Từ ấy" là khúc dạo đầu trong trẻo đánh dấu sự bừng tỉnh của cái "tôi" cá nhân; thì "Việt Bắc" là bản giao hưởng vĩ đại, nơi cái "tôi" ấy đã hoàn toàn thăng hoa cùng cái "ta" của dân tộc.
Bằng tài năng nghệ thuật xuất chúng, Tố Hữu đã chứng minh một chân lý thi ca: Thơ chính trị không hề khô khan nếu nó được viết ra bằng máu, bằng nước mắt và bằng một tình yêu Tổ quốc thiết tha. Chính sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trữ tình cách mạng và bản sắc văn hóa dân tộc đã làm cho thơ Tố Hữu có sức sống mãnh liệt, mãi mãi "chói qua tim" bao thế hệ độc giả Việt Nam.